هشتم آنكه : آزاد باشد برقول بعضى از مجتهدين « 1 » . نهم آنكه : كور نباشد به مذهب بعضى ازمجتهدين « 2 » . امّا اگر كر باشد صحيح‌است . دهم آنكه : فراموشى او زياده از ياد بود او نباشد ، چه اگر فراموشى او غالب باشد قضاى او صحيح نيست . يازدهم آنكه : كسى باشد كه گواهى او بر مدّعى عليه مسموع باشد ، پس اگر چنين نباشد - چون قضاى فرزند برپدر و بنده برآقا وعدو برعدو - صحيح نيست . [ 1 ] دوازدهم آنكه : در احكام شرعيّه و اصول آن اجتهاد كرده باشد ، و اجتهاد به دانستن هفت علم حاصل مىشود : اوّل : علم كلام به دليل تفصيلى چه دليل اجمالى كافى [ 2 ] نيست ، و آن علمى است كه بحث كرده مىشود در آن از شناختن خداى تعالى و صفات ثبوتيّه و سلبيّه و عدل و حكمت او ، و نبوّت پيغمبر ، و امامت اميرالمؤمنين و ائمّهء طاهرين عليهم السلام ، و معاد . و امّا معرفت آنچه در كتب حكمت مذكور مىشود از جواهر و اعراض و دفع شبهاتى كه كرده‌اند و كنند واجب كفائى است . دوم : علم اصول فقه ، و آن علمى است كه بحث مىشود در آن از دلايل احكام شرعى از امر و نهى و عموم و خصوص و اطلاق و تقييد و اجمال و بيان و غيراينها . سوم : علم نحو ضرورى ، و آن علمى است كه بحث مىشود در آن از احوال آخر كلمه و كلام از حيثيّت اعراب و بِنا ، امّا استيفاى مسايل نحو لازم نيست . چهارم : علم صرف ضرورى ، و آن علمى است كه بحث مىشود در آن از احوال

--> [ 1 ] معلوم نيست . ( يزدى ) [ 2 ] دليل اجمالى كافى است على الاقوى . ( تويسركانى - صدر ) ( 1 ) شيخ طوسى ، مبسوط 8 : 101 . ابن برّاج ، مهذّب 2 : 599 . شهيد اوّل ، دروس 2 : 65 . علّامه ، قواعد 3 : 422 . ( 2 ) شيخ طوسى ، مبسوط 8 : 101 . ابن برّاج ، مهذّب 2 : 598 . محقّق ، شرايع 4 : 68 . علّامه ، قواعد 3 : 421 .